Karel Čapek, właściwie Karel Antonín Čapek, urodził się 9 stycznia 1890 roku w Malých Svatoňovicach, a zmarł 25 grudnia 1938 roku w Pradze. Był jednym z najwybitniejszych czeskich pisarzy XX wieku: prozaikiem, dramaturgiem, publicystą, tłumaczem, intelektualistą, a także amatorem fotografii. Pochodził z rodziny o żywych zainteresowaniach kulturalnych. Jego ojciec, Antonín Čapek, był lekarzem wiejskim, matka Božena z domu Novotná zajmowała się zbieraniem folkloru słownego. Starszym bratem Karla był Josef Čapek, znany malarz i pisarz, z którym pozostawał blisko związany także twórczo.
Wkrótce po narodzinach Karela rodzina przeniosła się do Úpicy, gdzie przyszły pisarz uczęszczał do szkoły podstawowej. Część dzieciństwa spędzał również w Hronovie, u dziadka, w młynie zwanym Starą Papiernią. To właśnie tam zetknął się z atmosferą prowincji, przyrody i codzienności, które później odcisnęły ślad na jego wrażliwości. Po ukończeniu szkoły rozpoczął naukę w gimnazjum w Hradcu Králové, jednak po wykryciu organizowanego przez niego antyaustriackiego kółka musiał przenieść się do gimnazjum w Brnie. Następnie studiował estetykę i filozofię na Uniwersytecie Karola w Pradze. Studia zakończył w 1915 roku doktoratem z filozofii. W latach 1910–1911 przebywał także na studiach w Berlinie i Paryżu.
Od młodych lat zmagał się z ciężką chorobą – zesztywniającym zapaleniem stawów kręgosłupa, znanym jako choroba Bechterewa. Z tego powodu nie został wcielony do armii austro-węgierskiej i nie walczył w czasie pierwszej wojny światowej, choć doświadczenie wojny oraz jej następstw silnie wpłynęło na jego poglądy i twórczość. Po studiach przez krótki czas pracował jako wychowawca, między innymi w 1917 roku na zamku Chyše, lecz szybko związał się z dziennikarstwem. Pracował w „Národních listech”, tygodniku „Nebojsa”, a od 1921 roku w „Lidových novinach”. Z „Národních listów” odszedł na znak protestu przeciw potraktowaniu swojego brata i politycznej linii pisma.
Lata dwudzieste i trzydzieste były szczytowym okresem jego działalności. W latach 1921–1923 pracował jako dramaturg i reżyser Teatru na Vinohradach. W latach 1925–1933 był pierwszym przewodniczącym czechosłowackiego oddziału PEN Clubu. W jego domu spotykali się przedstawiciele życia politycznego i kulturalnego, tworząc słynny krąg „piątkowców”, do którego należeli między innymi Tomáš Garrigue Masaryk, Edvard Beneš, Ferdinand Peroutka i Josef Šusta. Szczególne znaczenie miały jego „Rozmowy z T. G. Masarykiem”, stanowiące wyjątkowe świadectwo myśli, osobowości i wspomnień pierwszego prezydenta Czechosłowacji.
W 1935 roku Čapek poślubił swoją wieloletnią partnerkę, aktorkę Olgę Scheinpflugovą. Ostatnie lata jego życia naznaczył jednak głęboki kryzys polityczny. Układ monachijski i kapitulacja Czechosłowacji były dla niego osobistym ciosem i załamaniem świata wartości, w które wierzył. Bronił potrzeby jedności narodowej i starał się tłumaczyć dramatyczne decyzje władz, lecz po ustąpieniu Beneša sam stał się symbolem Pierwszej Republiki i obiektem nagonki. Otrzymywał obelżywe listy, telefony, dochodziło nawet do ataków na jego dom.
Pod koniec sierpnia 1938 roku powódź zniszczyła jego dom i ogród w Starej Hucie, a wyczerpujące prace przy naprawach osłabiły jego zdrowie. W grudniu zachorował na grypę, do której dołączyły się zapalenie nerek i zapalenie płuc. Zmarł 25 grudnia 1938 roku na obrzęk płuc, zaledwie kilka miesięcy przed okupacją Czech i Moraw przez hitlerowskie Niemcy. Wiadomo, że gestapo planowało jego aresztowanie. Został pochowany na Cmentarzu Wyszehradzkim w Pradze. Jego pogrzeb stał się wielką manifestacją szacunku dla pisarza, który dla wielu współczesnych uosabiał sumienie i duchową godność demokratycznej Czechosłowacji.
Twórczość Karela Čapka
Twórczość Karela Čapka należy do najważniejszych zjawisk w literaturze czeskiej XX wieku. Była niezwykle różnorodna: obejmowała powieści, opowiadania, dramaty, felietony, eseje, reportaże podróżnicze, książki dla dzieci, przekłady i pisma filozoficzne. Čapek rozpoczął działalność literacką jeszcze przed pierwszą wojną światową, początkowo współpracując z bratem Josefem Čapkiem. Już od początku jego pisarstwo wyróżniało się erudycją, świeżością języka i skłonnością do stawiania pytań o kondycję człowieka we współczesnym świecie.
Na jego twórczość silnie wpłynęły studia filozoficzne i estetyczne, zwłaszcza pragmatyzm, a także doświadczenie nowoczesności, gwałtownego rozwoju techniki i przemian społecznych. Čapek z jednej strony fascynował się możliwościami cywilizacji, z drugiej zaś ostrzegał przed światem, w którym technika wymknie się spod ludzkiej kontroli. Ten lęk szczególnie wyraźnie dochodzi do głosu w takich utworach, jak R.U.R., Krakatit czy Fabryka Absolutu, gdzie wynalazki i osiągnięcia nauki stają się źródłem zagrożenia, chaosu, a nawet zagłady.
Twórczość Čapka zwykle dzieli się na dwa główne nurty. Pierwszy skupia się na życiu wewnętrznym człowieka, na granicach poznania, wielości możliwych punktów widzenia i względności prawdy. Do tego nurtu należą między innymi Boże męki, Kłopotliwe opowiadania oraz słynna trylogia noetyczna: Hordubal, Powieściarz i Zwyczajne życie. W tych utworach Čapek pokazuje, że rzeczywistość nie daje się zamknąć w jednej, ostatecznej interpretacji. To, co wydaje się prawdą, zależy od doświadczenia, wrażliwości i ograniczeń konkretnego człowieka. Jego proza nie tylko opowiada historie, lecz także bada sam proces poznawania świata i drugiego człowieka.
Drugi nurt jego twórczości ma charakter utopijny i antyutopijny. Čapek wykorzystuje fantastykę, by mówić o problemach współczesnej cywilizacji: kryzysie moralnym, masowości, przemocy, totalitaryzmie i niebezpieczeństwie wojny. Dzięki takim dziełom, jak R.U.R., Inwazja jaszczurów, Biała zaraza czy Matka, bywa uznawany za jednego z prekursorów literatury science fiction. Szczególne znaczenie ma dramat R.U.R., w którym po raz pierwszy pojawiło się słowo „robot”. Nie był to jednak tylko efektowny pomysł językowy, lecz część głębszej refleksji nad odczłowieczeniem nowoczesnego świata.
Ważną część dorobku Čapka stanowią także opowiadania i felietony. W Opowieściach z jednej kieszeni i z drugiej kieszeni połączył tematykę kryminalną z humorem, ironią i filozoficzną zadumą. Interesowało go nie tyle samo rozwiązanie zagadki, ile człowiek, jego motywy, złudzenia i słabości. Z kolei jego felietony, zbiory drobnych szkiców i teksty publicystyczne odznaczają się lekkością, błyskotliwością i znakomitą obserwacją codzienności. Praca dziennikarska silnie wpłynęła na jego styl: żywy, precyzyjny, bogaty słownikowo i znakomicie wyczulony na niuanse języka.
Čapek pisał również dramaty filozoficzne i alegoryczne, jak Sprawa Makropulos, Ze życia owadów czy Adam Stwórca, w których łączył refleksję intelektualną z wyobraźnią sceniczną. Osobne miejsce zajmują jego książki podróżnicze, pisane nie jako suche opisy krajów, lecz jako pełne uroku portrety obyczajów, mentalności i atmosfery odwiedzanych miejsc. Potrafił też tworzyć literaturę dla dzieci, czego najlepszym przykładem są Dziewięć bajek oraz Daszeńka, czyli żywot szczeniaka.
Twórczość Karela Čapka łączy więc filozoficzną głębię, humanizm, poczucie humoru i niezwykłą wyobraźnię. Jest zarazem przenikliwą diagnozą epoki i obroną człowieczeństwa. Čapek należał do tych pisarzy, którzy potrafili dostrzec zagrożenia nowoczesnego świata, a jednocześnie nie tracili wiary w odpowiedzialność, solidarność i moralną wartość jednostki.