Przedwojenna „Tajemnica Johna Keitha” uchodziła przez lata za polski przekład powieści „The River’s End” Jamesa Olivera Curwooda. Porównanie z oryginałem pokazuje jednak, że tekst Jerzego Marlicza został wyraźnie skrócony, miejscami przeredagowany, a w jednym z kluczowych fragmentów zmienia nawet sens wypowiedzi bohatera.
Pełna fabuła, ale niepełny przekład
„Tajemnica Johna Keitha” nie jest streszczeniem ani przeróbką, która całkowicie zmieniałaby powieść Curwooda. Polski czytelnik poznaje wszystkie najważniejsze wydarzenia: pojmanie Johna Keitha przez policjanta Derwenta Connistona, śmierć funkcjonariusza, zamianę tożsamości, powrót bohatera do Prince Albert, tajemnicę rodziny Kirkstone’ów oraz końcowe wyjaśnienie, kto naprawdę zabił sędziego.
Nie oznacza to jednak, że przekład Jerzego Marlicza jest kompletny. Porównanie polskiego tekstu z amerykańskim oryginałem pokazuje, że powieść została wyraźnie skondensowana. Oryginał liczy około 294 tysięcy znaków, natomiast polska wersja około 229 tysięcy. Przekład jest więc krótszy mniej więcej o 22 procent.
Różnicy tej nie da się wyjaśnić wyłącznie odmienną budową języka polskiego i angielskiego. Bezpośrednie zestawienie odpowiednich partii ujawnia liczne opuszczenia: rozbudowane monologi wewnętrzne, opisy przyrody, rozważania moralne, fragmenty przygotowujące romans i elementy psychologicznej gry między bohaterami.
Tytuł, którego nie napisał Curwood
Pierwszą poważną zmianę widać już na okładce. „Tajemnica Johna Keitha” nie jest tłumaczeniem tytułu „The River’s End”.
Angielskie określenie można oddać jako „Kres rzeki”, „U końca rzeki” albo – zgodnie z kontekstem powieści – „U źródeł rzeki”. Tytuł ma znaczenie symboliczne. Odnosi się do miejsca, w którym Keith chce rozpocząć nowe życie, oraz do finałowego celu jego ucieczki. W naszym nowym pełnym wydaniu, planowanym na jesień 2026, książka będzie miała tytuł „U kresu rzeki”.
W pożegnalnym liście bohater pisze, że prawo odnajdzie go „at the place of our dreams – the river’s end”. Marlicz przekłada to jako „w krainie naszych wspólnych marzeń, u źródeł rzeki”. Sam sens zdania pozostaje więc obecny, ale z polskiego tytułu znika metafora drogi ku źródłom i nowemu początkowi. Zastępuje ją sensacyjna zapowiedź tajemnicy.
Czy Keith sądził, że zabił?
Najpoważniejsze przeinaczenie pojawia się już w drugim rozdziale, kiedy Conniston pyta Keitha, czy rzeczywiście zabił sędziego Kirkstone’a.
W oryginale bohater odpowiada:
„I think so, and yet I am not positive”.
Oznacza to: „Myślę, że tak, ale nie mam pewności”.
Marlicz tłumaczy jednak:
„Myślę, że nie, ale pewności nie mam”.
To nie jest różnica stylistyczna, lecz odwrócenie znaczenia. U Curwooda Keith przypuszcza, że prawdopodobnie zadał sędziemu śmiertelny cios. Nie pamięta jednak dokładnie przebiegu walki, ponieważ odbywała się ona w ciemności.
W polskim przekładzie bohater od początku skłania się ku przekonaniu, że nie jest zabójcą. Osłabia to końcowe rozwiązanie zagadki, gdy okazuje się, że sędzia przeżył starcie z Keithem, a następnie został zamordowany przez własnego syna.
Znikają rozterki moralne
Jedną z najważniejszych cech „The River’s End” jest psychologiczny konflikt bohatera. Keith podszywa się pod zmarłego policjanta, okłamuje przełożonych Connistona, a później również Mary Josephine. Jednocześnie przekonuje sam siebie, że jego oszustwo nie służy krzywdzeniu innych, lecz ocaleniu życia.
Curwood poświęca temu zagadnieniu rozbudowane partie tekstu. Keith zastanawia się, czy kłamstwo może być moralnie usprawiedliwione, jeżeli staje się bronią przeciwko niesprawiedliwości, rozpaczy i śmierci.
Marlicz większość tych rozważań usuwa. Polski bohater działa przede wszystkim pod wpływem strachu i miłości. Jego decyzje są zrozumiałe fabularnie, ale mniej pogłębione. W rezultacie moralny problem przyjęcia cudzej tożsamości zostaje wyraźnie uproszczony.
Szan Tung i skrócona gra psychologiczna
Podobnie potraktowano wątek Szan Tunga. W oryginale Keith dokładnie analizuje wizytę Chińczyka, pozostawione ślady, zapisaną godzinę oraz kartkę z pozdrowieniami. Próbuje zrozumieć, dlaczego Szan Tung nie zdradził go przed Mac Dowellem.
Stopniowo dochodzi do wniosku, że przeciwnik prowadzi skomplikowaną grę. Wie, kim naprawdę jest Keith, ale chce wykorzystać jego obecność w konflikcie z Miriam Kirkstone. Oferuje mu milczenie, oczekując w zamian neutralności.
W przekładzie rozumowanie zostaje znacznie skrócone. Keith niemal natychmiast uznaje, że Szan Tung chce jedynie usunąć go z drogi. Znika znaczna część wzajemnego badania intencji, nieufności i podziwu, jakie w oryginale łączą obu bohaterów.
Przez to Szan Tung w polskiej wersji staje się bardziej konwencjonalnym złoczyńcą. U Curwooda jest przeciwnikiem znacznie bardziej tajemniczym i intelektualnie niebezpiecznym.
Dziesięć dni, które prawie zniknęły
Największe skróty znajdują się w rozdziale opisującym dziesięć dni spędzonych przez Keitha z Mary Josephine.
W oryginale bohaterowie ponownie odwiedzają dawny dom Keitha. Mężczyzna szuka w książkach historii Odyseusza i syren. Dochodzi do wniosku, że skoro Odyseusz potrafił pokonać śmiertelne niebezpieczeństwo, on również może zwyciężyć pozornie nieuchronny los.
Keith i Mary Josephine szczegółowo planują przyszłe życie w górach. Jednocześnie bohater coraz mocniej cierpi z powodu niewinnej, siostrzanej czułości dziewczyny. Wie, że pokochała go jako brata, którym w rzeczywistości nie jest.
Opowiada jej również o Johnie Keithcie, przedstawiając go jako przyjaciela Connistona. Dzięki tym opowieściom Mary Josephine zaczyna darzyć prawdziwego Keitha sympatią i współczuciem, choć nie zna jeszcze jego tożsamości. Ten element przygotowuje późniejsze przyjęcie prawdy.
Marlicz usuwa większość tych scen. Zamiast rozważań o Odyseuszu pojawia się krótkie odwołanie do losu Tantala. Następnie akcja szybko przechodzi do powrotu Szan Tunga. Znika druga wizyta w domu, rozwój stosunku Mary Josephine do Johna Keitha i narastające poczucie winy bohatera.
Mary Josephine pozostaje Juddy
W amerykańskim oryginale dziewczyna wyjaśnia, że w dzieciństwie brat nazywał ją Juddy, lecz teraz, kiedy dorosła, woli imiona Mary Josephine.
Marlicz przekłada tę wypowiedź prawidłowo:
„Nazywałeś mnie zawsze Juddy! Oczywiście, teraz, gdy wyrosłam, Maria Józefina bardziej do mnie pasuje”.
Mimo tego przez niemal całą pozostałą część przekładu narrator i Keith nadal nazywają ją Juddy. Curwood konsekwentnie przechodzi natomiast na Mary Josephine.
Pozornie to drobiazg, ale ma znaczenie dla sposobu przedstawienia bohaterki. W oryginale zmiana imienia podkreśla, że Keith nie spotyka już dziecka, lecz dorosłą kobietę. W polskiej wersji dziewczyna pozostaje bardziej dziecinna, a jej relacja z bohaterem nabiera silniej sentymentalnego charakteru.
Osłabione zakończenie romansu
Ostateczne rozwiązanie zagadki jest w przekładzie zachowane. Keith dowiaduje się, że nie zabił sędziego Kirkstone’a. Podczas walki jedynie go ogłuszył. Później sędziego zamordował jego syn Piotr, który chciał przejąć majątek i wykorzystał sytuację, aby zrzucić winę na Keitha.
Szan Tung znał prawdę i szantażował Miriam. Umierający Piotr wyznał w końcu swoją zbrodnię.
W oryginale Mary Josephine mówi jednak Keithowi coś bardzo ważnego. Wyjaśnia, że dzięki jego wcześniejszym opowieściom nauczyła się kochać Johna Keitha, sądząc, że był on przyjacielem jej brata. Kiedy odkryła prawdę, nie przeraziła jej domniemana zbrodnia, lecz świadomość, że człowiek, którego pokochała, nie jest Connistonem.
Marlicz usuwa to bezpośrednie wyznanie. Mary Josephine mówi przede wszystkim o niewinności Keitha i spowiedzi Piotra. Zakończenie pozostaje szczęśliwe, ale psychologiczne przejście od uczucia do „Derry’ego” do miłości wobec prawdziwego Johna Keitha staje się mniej przekonujące.
Barwnie, lecz bardziej melodramatycznie
Przekład Marlicza jest literacko sprawny i często bardzo sugestywny. Tłumacz dobrze buduje atmosferę arktycznej pustki, umierania Connistona, zagrożenia ze strony Szan Tunga oraz dramatycznych spotkań bohaterów.
Jednocześnie wzmacnia melodramatyczny ton. Częściej niż Curwood używa określeń takich jak „potworny”, „złowieszczy”, „żmija”, „demon”, „tragedia” czy „szaleństwo”. Niektóre opisy są bardziej emocjonalne, ale mniej precyzyjne.
Pojawiają się również drobne niedokładności techniczne. Służbowy pistolet samopowtarzalny staje się rewolwerem lub ciężkim coltem, podobnie traktowany jest niewielki derringer. Nie wpływa to na przebieg historii, ale świadczy o swobodnym podejściu do realiów oryginału.
Przekład czy adaptacja?
„Tajemnica Johna Keitha” zachowuje wszystkie najważniejsze wydarzenia „The River’s End”. Polski czytelnik otrzymuje kompletny szkielet fabuły, głównych bohaterów, romans, zagadkę zbrodni i prawidłowe zakończenie.
Nie otrzymuje jednak pełnej powieści Curwooda.
Usunięto około jednej piątej tekstu, przede wszystkim rozważania moralne, psychologię postaci, symbolikę, przygotowanie romansu i rozbudowaną grę z Szan Tungiem. Dodatkowo w jednym z kluczowych zdań odwrócono sens wypowiedzi Keitha.
Dlatego wydanie Marlicza należałoby opisywać jako przedwojenny przekład skrócony i adaptowany. Jest to ciekawy dokument swojej epoki oraz atrakcyjna powieść przygodowa, ale nie może zastąpić pełnego, wiernego tłumaczenia „The River’s End”.
Pełne wydanie powieści „The River’s End” w przygotowaniu na jesień 2026 r.