Herbert George Wells (21 września 1866 – 13 sierpnia 1946) był angielskim pisarzem, publicystą, historykiem, myślicielem społecznym i popularyzatorem nauki. Należał do najważniejszych autorów przełomu XIX i XX wieku. Napisał ponad czterdzieści powieści oraz dziesiątki opowiadań, a także liczne prace historyczne, polityczne, społeczne i popularnonaukowe. Dziś kojarzony jest przede wszystkim jako jeden z twórców nowoczesnej fantastyki naukowej – obok Juliusza Verne’a bywa określany mianem „ojca science fiction” – lecz za życia był również niezwykle wpływowym komentatorem społecznym i politycznym.
Życie prywatne
Herbert George Wells urodził się 21 września 1866 roku w Bromley w hrabstwie Kent, w domu przy 162 High Street, znanym jako Atlas House. W rodzinie nazywano go Bertie. Był czwartym i najmłodszym dzieckiem Josepha Wellsa i Sarah Neal. Jego ojciec, wcześniej ogrodnik, prowadził niewielki sklep z porcelaną i artykułami sportowymi, a dodatkowo zarabiał jako zawodowy krykiecista, występujący w drużynie hrabstwa Kent. Matka Wellsa przed ślubem pracowała jako służąca. Rodzina należała do niższej klasy średniej i stale zmagała się z problemami finansowymi; sklep przynosił niewielkie dochody, a po kontuzji ojca w 1877 roku sytuacja materialna Wellsów jeszcze się pogorszyła.
Ważnym wydarzeniem dzieciństwa przyszłego pisarza był wypadek w 1874 roku. Ośmioletni Wells złamał nogę i przez dłuższy czas pozostawał w łóżku. Ojciec przynosił mu wówczas książki z miejscowej biblioteki. Wells później uważał ten okres za jeden z momentów, które przesądziły o jego zamiłowaniu do czytania i pisania. W tym samym roku rozpoczął naukę w Thomas Morley’s Commercial Academy w Bromley. Szkoła przygotowywała przede wszystkim do pracy w handlu; sam Wells krytycznie wspominał poziom nauczania.
Pogorszenie sytuacji finansowej rodziny sprawiło, że rodzice próbowali znaleźć synom praktyczne zawody. Wells krótko terminował u aptekarza, a w latach 1880–1883 pracował jako praktykant w sklepie tekstylnym Hyde’s Drapery Emporium w Southsea. Praca trwała nawet trzynaście godzin dziennie, a praktykanci spali we wspólnej sypialni. Wells wspominał później ten czas jako jeden z najbardziej przygnębiających okresów młodości. Doświadczenia te wykorzystał wiele lat później w powieściach The Wheels of Chance, Kipps oraz The History of Mr Polly, opisując ograniczenia społeczne i ekonomiczne angielskiej niższej klasy średniej.
Istotną rolę w jego edukacji odegrała również posiadłość Uppark w Sussex, gdzie jego matka pracowała jako gospodyni. Małżeństwo rodziców Wellsa było trudne, a ze względu na warunki zatrudnienia Sarah mieszkała przez długie okresy oddzielnie od męża i dzieci. Herbert korzystał jednak z obszernej biblioteki Uppark. Czytał tam między innymi Platona, Thomasa More’a i Daniela Defoe. Zainteresowanie utopiami społecznymi, historią i filozofią, które później stało się jednym z podstawowych elementów jego twórczości, zaczęło się kształtować właśnie w tych latach.
W 1883 roku Wells porzucił ostatecznie zawód sprzedawcy i rozpoczął pracę jako nauczyciel-pomocnik w Midhurst Grammar School. Dzięki zdolnościom w dziedzinie nauk przyrodniczych otrzymał w następnym roku stypendium Normal School of Science w londyńskim South Kensington, późniejszego Royal College of Science. Studiował biologię pod kierunkiem słynnego Thomasa Henry’ego Huxleya, jednego z głównych propagatorów teorii Darwina. Wpływ Huxleya i biologii ewolucyjnej będzie wyraźnie widoczny w późniejszych książkach Wellsa, zwłaszcza w Wehikule czasu i Wyspie doktora Moreau.
Warunki życia studenta były skromne. Choć otrzymywał stypendium, wspominał później, że często cierpiał głód. Uczestniczył w działalności szkolnego stowarzyszenia dyskusyjnego, zaczął interesować się socjalizmem i koncepcjami reformy społecznej oraz współtworzył czasopismo The Science School Journal. Właśnie tam opublikował wczesną wersję pomysłu, z którego później powstał Wehikuł czasu, zatytułowaną Chroniczni argonauci. Formalny stopień Bachelor of Science z zoologii na Uniwersytecie Londyńskim uzyskał w 1890 roku. Przez pewien czas utrzymywał się z nauczania; w Henley House School jednym z jego uczniów był późniejszy autor Kubusia Puchatka, A. A. Milne.
Życie uczuciowe Wellsa było wyjątkowo skomplikowane. W 1891 roku poślubił swoją kuzynkę Isabel Mary Wells. Małżeństwo szybko okazało się nieudane. W 1894 roku Wells związał się ze swoją byłą uczennicą Amy Catherine Robbins, nazywaną przez niego Jane. Rozstał się z Isabel, a w 1895 roku poślubił Amy. Zamieszkali w Woking w Surrey. Był to jeden z najbardziej twórczych okresów w życiu autora: właśnie wtedy pracował między innymi nad Wehikułem czasu, Wojną światów i Wyspą doktora Moreau.
Z Jane Wells miał dwóch synów: George’a Philipa „Gipa” Wellsa (1901–1985) i Franka Richarda Wellsa (1903–1982). W 1901 roku rodzina zamieszkała w wybudowanym dla siebie Spade House w Sandgate koło Folkestone. Jane tolerowała znaczną część pozamałżeńskich związków męża. Jej śmierć w 1927 roku była jednak dla Wellsa poważnym ciosem.
Pisarz przez większą część dorosłego życia pozostawał w licznych związkach z innymi kobietami. W 1907 roku miał romans z pisarką Dorothy Richardson. Z Amber Reeves, młodą pisarką i działaczką społeczną, miał urodzoną w grudniu 1909 roku córkę Annę-Jane. W latach 1910–1913 jego kochanką była pisarka Elizabeth von Arnim. Szczególnie znaczący okazał się związek z pisarką i feministką Rebeccą West, młodszą od niego o dwadzieścia sześć lat. Ich syn Anthony West, urodzony w 1914 roku, został później pisarzem i krytykiem literackim.
Wells utrzymywał także relację z amerykańską działaczką na rzecz kontroli urodzeń Margaret Sanger, a w latach 1924–1933 mieszkał przez pewien czas z holenderską pisarką i podróżniczką Odette Keun w domu Lou Pidou w Grasse we Francji. Jedną z najważniejszych kobiet jego późniejszych lat była pochodząca z Rosji Moura Budberg, którą poznał podczas pobytu w Rosji. Ich relacja odnowiła się w latach trzydziestych. Wells wielokrotnie proponował jej małżeństwo, lecz Budberg odmawiała; mimo to opiekowała się nim w czasie jego ostatniej choroby.
Życie prywatne Wellsa było ściśle związane z jego poglądami społecznymi. Od młodości sympatyzował z socjalizmem i został członkiem Fabian Society, choć z czasem popadł w konflikty z częścią jego kierownictwa. Dwukrotnie, w wyborach parlamentarnych w 1922 i 1923 roku, kandydował z ramienia Labour Party w okręgu London University. Utrzymywał również długoletnią znajomość z Winstonem Churchillem, który czytał jego książki i korzystał z części jego idei społecznych.
Wells był zwolennikiem stworzenia ponadnarodowej organizacji politycznej zdolnej zapobiegać wojnom. Początkowo wiązał duże nadzieje z Ligą Narodów, później jednak uznał ją za zbyt słabą. Podróżował po Rosji w 1914, 1920 i 1934 roku. W 1920 roku spotkał się z Włodzimierzem Leninem, a w 1934 odbył trwającą około trzech godzin rozmowę z Józefem Stalinem. Choć interesował się radzieckim eksperymentem społecznym, krytykował samowolę władzy, przemoc państwową, nierówności oraz brak swobody wypowiedzi.
W latach 1933–1936 pełnił funkcję prezesa PEN International. Stanowczo występował przeciw prześladowaniom pisarzy przez nazistowskie Niemcy. Jego własne książki znalazły się wśród dzieł palonych przez nazistów w Berlinie w maju 1933 roku, a później nazwisko Wellsa wpisano do niemieckiej „Czarnej Księgi” osób przewidzianych do aresztowania w przypadku zajęcia Wielkiej Brytanii.
Poglądy Wellsa nie były wolne od sprzeczności. Przez znaczną część życia popierał idee eugeniczne, łącząc je z własną wizją przebudowy społecznej; pod koniec życia w dużej mierze wycofał się z tych stanowisk. Jego stosunek do religii również ewoluował: od odejścia od tradycyjnego chrześcijaństwa poprzez próbę sformułowania własnej koncepcji Boga aż po zasadniczo ateistyczną postawę w ostatnich latach.
Wells chorował na cukrzycę. W 1934 roku był jednym z założycieli The Diabetic Association, organizacji znanej dziś jako Diabetes UK. Zmarł 13 sierpnia 1946 roku, na niewiele ponad miesiąc przed osiemdziesiątymi urodzinami, w swoim domu przy 13 Hanover Terrace w Londynie. Został skremowany w Golders Green Crematorium, a jego prochy rozsypano nad kanałem La Manche w rejonie Old Harry Rocks u wybrzeży Dorset.
Twórczość
Literacka kariera Wellsa rozpoczęła się od tekstów naukowych i dziennikarskich. Jego pierwszą wydaną książką był dwutomowy podręcznik biologii Text-Book of Biology z 1893 roku. Jednocześnie pisał krótkie artykuły i humorystyczne szkice do czasopism, między innymi do The Pall Mall Gazette. Część z nich zebrał później w tomach Select Conversations with an Uncle oraz Certain Personal Matters.
Przełom nastąpił w 1895 roku, kiedy ukazał się The Time Machine (Wehikuł czasu). Powieść uczyniła Wellsa jednym z najbardziej oryginalnych nowych pisarzy brytyjskich. Motyw podróży w czasie istniał wcześniej, jednak Wells nadał mu techniczny charakter, przedstawiając maszynę pozwalającą świadomie przemieszczać się w przyszłość i przeszłość. To właśnie za sprawą jego książki określenie „time machine” weszło na stałe do języka i kultury popularnej.
W ciągu następnych kilku lat powstała seria utworów, które stworzyły podstawy nowoczesnej science fiction: The Island of Doctor Moreau (Wyspa doktora Moreau, 1896), The Invisible Man (Niewidzialny człowiek, 1897), The War of the Worlds (Wojna światów, 1898), When the Sleeper Wakes (Gdy śpiący się zbudzi, 1899) oraz The First Men in the Moon (Pierwsi ludzie na Księżycu, 1901). Wells określał tego rodzaju utwory mianem scientific romances.
Siła tych powieści nie polegała jedynie na niezwykłości pomysłów. Wells próbował przedstawiać fantastyczne wydarzenia tak, jak gdyby rozgrywały się w zwyczajnym, rozpoznawalnym świecie. Uważał, że autor powinien wprowadzić jedno zasadnicze fantastyczne założenie, a całą resztę świata opisywać realistycznie. Dzięki temu podróż w czasie, niewidzialność, inwazja Marsjan czy eksperymenty doktora Moreau stawały się dla czytelnika psychologicznie wiarygodne. Metodę tę określano później jako swego rodzaju „prawo Wellsa”.
Fantastyka Wellsa była jednocześnie narzędziem refleksji społecznej. Wehikuł czasu można czytać jako rozważanie nad konsekwencjami podziałów klasowych i ewolucją ludzkości. Wyspa doktora Moreau podejmuje kwestie granic eksperymentu naukowego, cierpienia, odpowiedzialności moralnej i różnicy między człowiekiem a zwierzęciem. Wojna światów odwraca doświadczenie europejskiego imperializmu: tym razem to potężna cywilizacja zewnętrzna traktuje mieszkańców Anglii tak, jak mocarstwa kolonialne traktowały podporządkowane ludy.
Wells bardzo wcześnie interesował się także przyszłymi skutkami rozwoju technologicznego. W książce Anticipations (1901) próbował przewidzieć świat końca XX wieku. Trafnie dostrzegał między innymi wpływ samochodu i transportu na rozwój przedmieść, zmiany obyczajowe i znaczenie integracji europejskiej, choć niektóre jego prognozy – zwłaszcza dotyczące tempa rozwoju lotnictwa – były nietrafione.
Do najsłynniejszych przykładów jego futurologicznej wyobraźni należy The World Set Free (Świat wyzwolony, 1914). Wells opisał w niej broń wykorzystującą energię przemian promieniotwórczych i użył określenia „atomic bomb”. Książkę przeczytał później fizyk Leó Szilárd, jeden z pionierów koncepcji jądrowej reakcji łańcuchowej, który przyznawał, że zrobiła na nim wielkie wrażenie. Wells przewidywał także wojny powietrzne, pojazdy pancerne, loty kosmiczne, telewizję satelitarną oraz stworzenie globalnej sieci informacji, której jego koncepcja „World Brain” pod pewnymi względami przypominała późniejszą światową sieć komputerową.
Fantastyka stanowi jednak tylko część jego dorobku. Wells był również cenionym autorem powieści realistycznych i społecznych. W Kipps (1905) oraz The History of Mr Polly (1910) wykorzystał własne doświadczenia młodego sprzedawcy i przedstawiał życie angielskiej niższej klasy średniej. Tono-Bungay (1909) było szeroko zakrojoną satyrą na społeczeństwo edwardiańskiej Anglii, mechanizmy reklamy, biznesu i społecznego awansu. Popularność tych powieści sprawiła, że niektórzy krytycy widzieli w Wellsie następcę Charlesa Dickensa.
Do tej części twórczości należą również między innymi Love and Mr Lewisham (1900), Ann Veronica (1909), The New Machiavelli (1911), Marriage (1912) i The Passionate Friends (1913). W wielu z nich Wells podejmował kwestie małżeństwa, niezależności kobiet, wolności seksualnej, konfliktów między jednostką a konwenansem oraz reformy społecznej. Wątki te często miały źródło w jego własnych doświadczeniach i związkach uczuciowych.
Szczególne miejsce zajmowała w jego pisarstwie utopia. W A Modern Utopia (1905) przedstawił projekt globalnego państwa, natomiast w innych książkach rozważał możliwość przebudowy świata po wielkiej katastrofie. W In the Days of the Comet (W dni komety, 1906) przemiana ludzkości następuje pod wpływem kosmicznego zjawiska; w Men Like Gods (Ludzie jak bogowie, 1923) bohaterowie trafiają do alternatywnej, utopijnej rzeczywistości. Z kolei The Shape of Things to Come (1933) przedstawiała wizję kolejnej wojny światowej, zniszczenia miast przez lotnictwo oraz późniejszego ustanowienia światowego ładu kierowanego przez ludzi nauki.
Pierwsza wojna światowa silnie wpłynęła na jego twórczość polityczną. Przed wojną Wells skłaniał się ku pacyfizmowi, lecz w 1914 roku uznał pokonanie niemieckiego militaryzmu za konieczne. Opublikował serię artykułów zebranych następnie jako The War That Will End War. Spopularyzowane przez niego określenie „wojna, która zakończy wojny” stało się jednym z najbardziej znanych sloganów pierwszej wojny światowej. W 1918 roku współpracował również z brytyjską propagandą wojenną.
Po wojnie coraz większą część jego działalności zajmowały historia, nauka i publicystyka społeczna. Ogromnym sukcesem okazało się The Outline of History (1919–1920), monumentalne ujęcie dziejów świata od powstania Ziemi po pierwszą wojnę światową. Książka sprzedała się w ponad dwóch milionach egzemplarzy i została przełożona na wiele języków. Mimo zastrzeżeń zawodowych historyków uczyniła Wellsa bardzo zamożnym człowiekiem i stała się jednym z najpopularniejszych opracowań historycznych epoki.
W 1922 roku opublikował bardziej zwięzłą A Short History of the World. Następnie wraz z biologiem Julianem Huxleyem i własnym synem G. P. Wellsem opracował monumentalną The Science of Life, wydawaną w latach 1929–1930, będącą szeroką popularyzacją ówczesnej wiedzy biologicznej. W 1931 roku ukazała się natomiast The Work, Wealth and Happiness of Mankind, poświęcona organizacji życia społecznego i ekonomicznego.
W ostatnich dekadach życia Wells coraz częściej traktował literaturę jako instrument propagowania własnej wizji politycznej. Opowiadał się za stworzeniem demokratycznego porządku światowego i ponadnarodowych instytucji zdolnych powstrzymać wojny. W wydanej w 1940 roku pracy The Rights of Man sformułował katalog podstawowych praw jednostki; idee tego typu uczestniczyły w intelektualnej debacie poprzedzającej powstanie Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka z 1948 roku.
Z wiekiem jego optymizm dotyczący możliwości racjonalnej przebudowy cywilizacji stopniowo słabł. Druga wojna światowa, rozwój totalitaryzmów i nieskuteczność instytucji międzynarodowych pogłębiły jego pesymizm. W ostatniej książce, Mind at the End of Its Tether (1945), rozważał nawet możliwość, że ludzkość osiągnęła kres swoich możliwości rozwojowych i może zostać zastąpiona przez inną formę życia. Było to bardzo odległe od reformatorskiego optymizmu młodego Wellsa.
Dorobek Wellsa obejmuje powieści fantastyczne, realistyczne i utopijne, opowiadania, eseje, prace historyczne, książki popularnonaukowe, teksty polityczne oraz autobiografię Experiment in Autobiography (1934). Był czterokrotnie nominowany do Literackiej Nagrody Nobla, choć nigdy jej nie otrzymał. Jego wpływ na kulturę XX wieku daleko wykracza poza literaturę fantastyczną: stworzone lub spopularyzowane przez niego obrazy maszyny czasu, inwazji przybyszów z kosmosu, niewidzialnego człowieka, manipulacji biologicznych i wojny atomowej stały się trwałymi elementami współczesnej wyobraźni.
Wells pozostaje jednym z tych pisarzy, których znaczenie wynika nie tylko z wartości pojedynczych powieści, lecz również z niezwykłej rozległości zainteresowań. Biolog z wykształcenia, nauczyciel z zawodu i dziennikarz z konieczności przekształcił się w jednego z najważniejszych pisarzy swojej epoki. Fantastyka służyła mu do prowadzenia eksperymentów myślowych dotyczących przyszłości człowieka, a powieść realistyczna – do krytyki społeczeństwa, z którego sam się wywodził. Historia, polityka i futurologia były natomiast próbą odpowiedzi na pytanie, czy człowiek może świadomie pokierować rozwojem własnej cywilizacji. To właśnie połączenie wyobraźni literackiej, naukowego sposobu myślenia i ambicji społecznego reformatora stanowi najbardziej charakterystyczną cechę całej twórczości Herberta George’a Wellsa.