Aleksy Konstantynowicz Tołstoj (ros. Алексей Константинович Толстой; ur. 5 września 1817 roku w Petersburgu, zm. 10 października 1875 roku w Krasnym Rogu) – rosyjski pisarz, poeta, dramaturg i satyryk, jeden z ważniejszych przedstawicieli literatury rosyjskiej XIX wieku. Autor powieści historycznych, dramatów, ballad i poezji lirycznej, a także pionierskich utworów rosyjskiej literatury grozy, takich jak Wampir i Rodzina wurdałaka. Był dalekim kuzynem Lwa Tołstoja, autora Wojny i pokoju.
Dzieciństwo i młodość
Aleksy Tołstoj urodził się w arystokratycznej rodzinie hrabiowskiej. Jego ojcem był Konstanty Pietrowicz Tołstoj, a matką Anna Aleksiejewna Pierowska, nieślubna córka hrabiego Aleksego Razumowskiego, dawnego ministra oświaty Imperium Rosyjskiego. Rodzice pisarza rozstali się niedługo po jego narodzinach.
Wychowaniem chłopca zajmowali się przede wszystkim matka i jej brat, Aleksy Pierowski, pisarz znany pod pseudonimem Antoni Pogorielski. Wuj odegrał szczególnie ważną rolę w rozwoju intelektualnym i literackim przyszłego autora. To właśnie dla młodego Aleksego napisał baśń Czarna kura, czyli mieszkańcy podziemia (1829), uznawaną za jedno z klasycznych dzieł rosyjskiej literatury dziecięcej.
Dzieciństwo Tołstoj spędził w majątkach rodzinnych na terenie dzisiejszej Ukrainy, szczególnie w Krasnym Rogu. Dzięki wysokiej pozycji społecznej rodziny otrzymał staranne wykształcenie domowe i od najmłodszych lat obracał się w kręgach rosyjskiej arystokracji. Został również towarzyszem dziecięcych zabaw przyszłego cara Aleksandra II, z którym utrzymywał przyjazne stosunki także w dorosłym życiu.
W młodości wiele podróżował po Europie. Odwiedził między innymi Niemcy, Francję i Włochy. Poznał Aleksandra Puszkina, a podczas pobytu w Weimarze zetknął się z Johannem Wolfgangiem Goethem. Podróże, kontakt z europejską kulturą i fascynacja sztuką wywarły trwały wpływ na jego twórczość.
Kariera urzędnicza i życie prywatne
Po ukończeniu edukacji Tołstoj rozpoczął służbę państwową. Pracował w rosyjskiej administracji i dyplomacji, między innymi we Frankfurcie nad Menem, a następnie pełnił obowiązki na dworze cesarskim. Przyjaźń z Aleksandrem II zapewniała mu wpływową pozycję, choć pisarz coraz wyraźniej odczuwał niechęć do życia urzędniczego.
W czasie wojny krymskiej wstąpił do formacji wojskowej, lecz nie uczestniczył bezpośrednio w walkach. Ciężko zachorował wówczas na tyfus i przez pewien czas znajdował się w stanie zagrażającym życiu.
W 1851 roku poznał Zofię Bachmietiewą, wówczas zamężną z oficerem Fiodorem Millerem. Związek ten, początkowo napotykający przeszkody rodzinne i prawne, zakończył się małżeństwem zawartym w 1863 roku w Lipsku. Zofia stała się najbliższą towarzyszką życia pisarza, inspiracją jego poezji miłosnej i uważną czytelniczką jego utworów.
W 1861 roku Tołstoj ostatecznie opuścił służbę państwową, aby poświęcić się literaturze. Odtąd większość czasu spędzał w majątkach rodzinnych oraz podczas podróży zagranicznych.
Twórczość fantastyczna i literatura grozy
Choć w Rosji Tołstoj zdobył największą sławę jako poeta i dramaturg historyczny, jego najwcześniejsze utwory należały do literatury fantastycznej i grozy.
W 1841 roku opublikował pod pseudonimem Krasnorogski opowieść Wampir (Упырь). Utwór, wyraźnie inspirowany europejskim romantyzmem, a zwłaszcza fantastyką E.T.A. Hoffmanna, łączy atmosferę tajemnicy z motywami nadprzyrodzonymi, niepokojącymi wizjami i niepewnością dotyczącą rzeczywistego charakteru opisywanych wydarzeń. Debiut zwrócił uwagę krytyków, w tym Wissariona Bielińskiego, który dostrzegł w młodym autorze duży talent literacki.
Jeszcze wcześniej, około 1839 roku, Tołstoj napisał po francusku opowiadanie Rodzina wurdałaka (La Famille du Vourdalak). Jego akcję umieścił w Serbii, wykorzystując bałkańskie wierzenia o istotach powracających po śmierci, aby wysysać krew żywych. Szczególną cechą przedstawionych w utworze wurdałaków jest to, że najchętniej atakują członków własnych rodzin i najbliższych przyjaciół.
Opowiadanie wyróżnia się starannie budowanym napięciem, atmosferą zagrożenia i tragicznym obrazem rodziny niszczonej przez nadprzyrodzone zło. Jest jednym z ważnych wczesnych przykładów literackiego wykorzystania słowiańskich i bałkańskich motywów wampirycznych, powstałym kilkadziesiąt lat przed słynnym Drakulą Brama Stokera.
Co ciekawe, Rodzina wurdałaka została wydana dopiero po śmierci autora. W 1884 roku ukazał się jej rosyjski przekład, natomiast francuski tekst oryginalny opublikowano dopiero w 1950 roku.
Z tym samym kręgiem twórczości związane jest opowiadanie Spotkanie za trzysta lat (Le Rendez-vous dans 300 ans), również napisane po francusku, wykorzystujące bohaterów i atmosferę tajemniczości znane z Rodziny wurdałaka.
Fantastyczne utwory Tołstoja zajmują dziś istotne miejsce w historii rosyjskiego romantyzmu oraz europejskiej literatury gotyckiej.
Powieści historyczne i dramaty
Największe uznanie współczesnych przyniosła Tołstojowi twórczość historyczna. Szczególnie interesował się dziejami średniowiecznej Rusi i Rosji XVI oraz XVII wieku. W swoich utworach przedstawiał konflikty między władzą a jednostką, mechanizmy tyranii, walki dynastyczne i moralne konsekwencje politycznych ambicji.
Jego najważniejszą powieścią historyczną jest Książę Srebrny (Князь Серебряный), opublikowany na początku lat sześćdziesiątych XIX wieku. Akcja rozgrywa się za panowania Iwana Groźnego i przedstawia brutalność carskiej władzy, działalność opriczniny oraz losy bohaterów usiłujących zachować honor i niezależność w świecie przemocy.
Szczególne miejsce w dorobku Tołstoja zajmuje trylogia dramatyczna poświęcona historii rosyjskich carów:
- Śmierć Iwana Groźnego (1866),
- Car Fiodor Iwanowicz (1868),
- Car Borys (1870).
Dramaty te, inspirowane między innymi Borysem Godunowem Aleksandra Puszkina, należą do najważniejszych osiągnięć rosyjskiego dramatu historycznego XIX wieku. Tołstoj łączył w nich rekonstrukcję wydarzeń historycznych z pogłębioną analizą psychologiczną postaci.
O trwałej popularności jego twórczości świadczy fakt, że w 1898 roku Moskiewski Teatr Artystyczny zainaugurował swoją działalność przedstawieniem Car Fiodor Iwanowicz.
Poezja i satyra
Tołstoj był również wybitnym poetą. Pisał lirykę miłosną, utwory inspirowane przyrodą, ballady historyczne i poematy oparte na dawnych legendach ruskich. Jego poezję cechowały melodyjność, bogactwo obrazowania oraz zamiłowanie do folkloru i tradycji romantycznej. Wiele wierszy stało się podstawą popularnych rosyjskich pieśni i romansów.
Pisarz opowiadał się za niezależnością sztuki od doraźnych celów politycznych i społecznych. Nie oznaczało to jednak obojętności wobec problemów epoki. Krytykował biurokrację, nadużycia władzy, ograniczanie wolności oraz intelektualną ciasnotę rosyjskich elit.
Wraz z braćmi Żemczużnikowami stworzył fikcyjną postać literacką Koźmy Prutkowa – urzędnika, poety i autora absurdalnych aforyzmów. Publikowane pod tym wspólnym pseudonimem wiersze, bajki, sentencje i parodie ośmieszały powierzchowną mądrość, urzędniczy formalizm i bezmyślne przywiązanie do autorytetów.
Postać Prutkowa stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli rosyjskiej satyry literackiej.
Ostatnie lata i śmierć
W ostatnich latach życia Tołstoj coraz częściej chorował. Cierpiał między innymi na astmę i silne bóle głowy. W poszukiwaniu poprawy zdrowia przebywał w zagranicznych kurortach, szczególnie we Włoszech i południowej Francji.
W 1873 roku został wybrany na członka korespondenta Cesarskiej Akademii Nauk w Petersburgu, co stanowiło potwierdzenie jego wysokiej pozycji w świecie rosyjskiej literatury.
Zmarł 10 października 1875 roku w majątku Krasny Róg, w wieku 58 lat, wskutek przedawkowania morfiny stosowanej w celu łagodzenia dolegliwości bólowych. Został pochowany w rodzinnej posiadłości, w której obecnie znajduje się muzeum poświęcone jego życiu i twórczości.
Znaczenie literackie i dziedzictwo
Aleksy Konstantynowicz Tołstoj pozostawił dorobek niezwykle różnorodny. W literaturze rosyjskiej zapisał się przede wszystkim jako mistrz poezji lirycznej, satyryk i jeden z najwybitniejszych dramaturgów historycznych XIX wieku.
Z perspektywy historii fantastyki szczególne znaczenie mają jednak jego młodzieńcze opowieści grozy. Wampir i Rodzina wurdałaka pokazują, że literatura rosyjska już w pierwszej połowie XIX wieku twórczo przetwarzała zachodnioeuropejską tradycję gotycką, wzbogacając ją o motywy wywodzące się ze słowiańskiego folkloru.
O żywotności tych utworów świadczą ich liczne adaptacje filmowe. Rodzina wurdałaka zainspirowała między innymi jeden z epizodów filmu Trzy oblicza strachu (1963) włoskiego reżysera Maria Bavy, a także film Noc diabłów (1972) Giorgia Ferroniego. W 2023 roku powstała również francuska ekranizacja Le Vourdalak w reżyserii Adriena Beau.
Choć nazwisko Tołstoj kojarzy się najczęściej z autorem Anny Kareniny, jego starszy krewny zasługuje na osobne miejsce w historii literatury. Twórczość Aleksego Konstantynowicza łączy bowiem historyczny rozmach, romantyczną wyobraźnię, przenikliwą satyrę oraz zainteresowanie najbardziej niepokojącymi obszarami ludzkiej wyobraźni.
Wydane przez nas książki Aleksieja K. Tołstoja (dostępne są w księgarni Wydawnictwa CM pod tym linkiem):
